Sửa đổi Luật Hộ tịch: Đột phá từ tư duy "hộ tịch số", đặt quyền lợi công dân làm trung tâm

Tư duy mới về hộ tịch: Ưu tiên bản điện tử, xóa bỏ rào cản địa giới

Mở đầu phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhận định Luật Hộ tịch 2014 sau hơn 10 năm thi hành đã hoàn thành sứ mệnh nhưng nay cần được thay thế để phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số và mô hình chính quyền địa phương mới. Phó Chủ tịch Quốc hội đặt vấn đề liệu dự thảo đã thực sự tháo gỡ được các điểm nghẽn hiện hành để tạo thuận lợi nhất cho dân và doanh nghiệp chưa. Đây cũng là quan điểm của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn trong chỉ đạo bối cảnh mới, chất lượng luật phải là yếu tố quyết định, làm đến đâu chắc đến đó.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh “thẩm quyền đăng ký dựa trên nơi cư trú "cứng nhắc" trước đây phải được thay thế bằng việc cho phép người dân thực hiện tại bất cứ đâu, không phụ thuộc địa giới”

Chủ tịch Quốc hội yêu cầu cơ quan nhà nước phải tự tra cứu dữ liệu liên thông qua quét QR, VNeID thay vì bắt người dân phải "mày mò" cung cấp giấy tờ. Nhiều đại biểu cũng đề xuất cần luật hóa rõ ràng giá trị pháp lý của dữ liệu điện tử từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư tương đương với bản giấy để tránh sự lúng túng trong giao dịch.

Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Lê Tấn Tới phát biểu tại phiên họp

Một trong những nội dung quan trọng của phiên họp là lộ trình thực hiện đăng ký khai sinh và khai tử chủ động. Dự thảo đưa ra mốc thời gian chậm nhất là 01/01/2029 để thực hiện thống nhất cả nước. Tuy nhiên, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định thẳng thắn cho rằng mốc 2029 là quá lâu. Phó Chủ tịch đề xuất nếu luật có hiệu lực từ 2027, thì chỉ cần tối đa 1 năm để thực hiện xong, những nơi có điều kiện thuận lợi phải hoàn thành trong 6 tháng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu tại phiên họp

Đồng tình sâu sắc, Phó Chủ nhiệm Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga nhấn mạnh lộ trình đến năm 2029 là "quá dài", cần phải rút ngắn để người dân sớm được thụ hưởng sự tiện lợi của chuyển đổi số. Cơ quan soạn thảo cần nghiên cứu bổ sung những quy định nhằm nhanh chóng kiện toàn hạ tầng kỹ thuật.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Bảo đảm tính thống nhất và khả thi của hệ thống pháp luật

Bên cạnh sự ủng hộ về chủ trương, các đại biểu cũng dành sự quan tâm đặc biệt đến tính tương thích của dự thảo với các đạo luật hiện hành như Bộ luật Dân sự, Luật Phí và lệ phí. Có ý kiến chỉ ra một điểm "vênh" quan trọng, đó là trong khi Bộ luật Dân sự quy định việc giám sát giám hộ liên quan đến tài sản phải đăng ký tại nơi cư trú của người được giám hộ, thì dự thảo Luật Hộ tịch lại cho phép đăng ký phi địa giới hành chính. Do đó, đại biểu đề nghị rà soát kỹ để tránh xung đột pháp lý. Liên quan đến vấn đề tài chính, một số ý kiến cũng phản đối việc liệt kê cụ thể các đối tượng miễn lệ phí tại Điều 13, vì cho rằng quyền này thuộc về các cơ quan khác theo Luật Phí và lệ phí.

Phó Chủ nhiệm Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga phát biểu tại phiên họp

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cũng bổ sung thêm những băn khoăn về Cơ sở dữ liệu hộ tịch quốc gia. Phó Chủ tịch Quốc hội yêu cầu làm rõ nguồn tài chính, nhân lực và quy trình xử lý khi có sự mâu thuẫn thông tin giữa các nguồn dữ liệu khác nhau, đồng thời phải đảm bảo tuyệt đối an ninh thông tin. Về mặt kỹ thuật lập pháp, ông đề nghị bỏ quy định về đối tượng áp dụng nếu không có gì đặc thù để luật ngắn gọn hơn.

Những quy định nhân văn hướng tới nhóm yếu thế và đồng bào dân tộc

Phiên thảo luận đậm nét nhân văn khi các đại biểu tập trung bảo vệ quyền lợi cho trẻ em, người gốc Việt và đồng bào dân tộc thiểu số. Cụ thể, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn đánh giá cao việc xác định dân tộc là thông tin hộ tịch gốc và cho phép xác định lại dân tộc theo pháp luật dân sự (Điều 20). Đại biểu đề xuất mở rộng diện miễn lệ phí đăng ký hộ tịch cho cả hộ cận nghèo, dân tộc thiểu số rất ít người và vùng đặc biệt khó khăn. Đặc biệt, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý cần duy trì cả hình thức nộp hồ sơ trực tiếp bên cạnh trực tuyến để đảm bảo khả năng tiếp cận của những người dân vùng sâu, vùng xa gặp khó khăn về công nghệ.

Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn phát biểu tại phiên họp

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng luật phải quy định linh hoạt để mọi trẻ em sinh ra, kể cả con của lao động không hợp pháp ở nước ngoài hay trẻ bị bỏ rơi, đều được khai sinh ngay lập tức để hưởng quyền y tế, giáo dục. Chủ tịch cũng nhắc đến việc cần quy định rõ ràng, nhân văn hơn cho người xác định lại giới tính và thay đổi tên. Nhiều ý kiến cũng bày tỏ sự ủng hộ đối với việc bổ sung quyền, nghĩa vụ đăng ký hộ tịch cho người gốc Việt chưa xác định được quốc tịch và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, nhưng đề nghị rà soát quy định về người đại diện để thống nhất với Bộ luật Dân sự.

Quang cảnh phiên thảo luận

Tinh gọn thủ tục: Sửa lỗi của Nhà nước, không làm khó dân

Một nội dung quan trọng được Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đưa ra là trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc sửa chữa sai sót hộ tịch. Chủ tịch Quốc hội đề xuất áp dụng nguyên tắc "cam đoan và hậu kiểm" trong đăng ký khai sinh thay vì cứng nhắc đòi hỏi giấy đăng ký kết hôn ngay từ đầu.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chỉ đạo: “Nếu lỗi rõ ràng do cơ quan nhà nước hoặc do lịch sử ghi chép cũ, cơ quan tư pháp phải tự đối chiếu rà soát để chỉnh sửa, không được bắt người dân phải đi tìm chứng cứ từ nhiều thập kỷ trước”

Về cải cách hành chính, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu luật hóa quy trình "3 trong 1" (khai sinh, thường trú, bảo hiểm y tế) và "2 trong 1" (khai tử, xóa thường trú) thành quy định bắt buộc thay vì chỉ là các nghị định thí điểm. Chủ tịch cũng đề cập đến việc cải cách thẩm quyền cho các cơ quan đại diện ở nước ngoài để thực hiện các thủ tục đơn giản như xác nhận tình trạng hôn nhân qua mạng, giúp bảo vệ quyền lợi cho lao động và cô dâu Việt Nam.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Hoàn thiện kỹ thuật lập pháp và quản lý thực tế

Đi sâu vào các vấn đề thực thi tại cơ sở, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đóng góp nhiều ý kiến về việc vận hành sổ hộ tịch. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị làm rõ khái niệm "ghi vào sổ" và "cập nhật vào sổ" để đảm bảo tính thống nhất giữa sổ giấy và sổ điện tử. Trước áp lực công việc quá tải của cán bộ cấp xã, Phó Chủ tịch Quốc hội đề xuất cân nhắc việc duy trì "đăng ký kép" (vừa giấy vừa điện tử), chỉ giữ bản giấy cho những việc thực sự cần tính pháp lý như kết hôn.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh phát biểu tại phiên họp

Về quản lý nhân sự, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị luật hóa rõ ràng việc ủy quyền ký giấy tờ hộ tịch cho Phó Chủ tịch hoặc công chức hộ tịch để tránh sự tùy nghi và thuận tiện cho việc hợp pháp hóa lãnh sự. Bà cũng góp ý cần đổi tên Điều 6 thành "Chính sách của Nhà nước về đăng ký quản lý hộ tịch" để bao quát hết các vị trí việc làm từ cấp xã đến các cơ quan đại diện ngoại giao. Trong khi đó, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Lê Tấn Tới nhắc nhở rằng việc khai thác thông tin trong cơ sở dữ liệu phải được sự đồng ý của chủ thể để phù hợp với Luật An ninh mạng.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc giải trình, làm rõ tại phiên thảo họp

Giải trình tại phiên thảo luận, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc cho biết Bộ Tư pháp đã tích cực nghiên cứu, tiếp thu và chỉnh lý dự thảo dựa trên các lần tham vấn cũng như kết quả thẩm định sơ bộ từ các Ủy ban của Quốc hội.

Trên tinh thần cầu thị, Bộ cam kết sẽ tiếp tục nghiên cứu thấu đáo những vấn đề mà các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã gợi mở tại phiên họp này. Mục tiêu trọng tâm của lần sửa đổi này là tháo gỡ các vướng mắc từ thực tiễn, đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và ứng dụng công nghệ thông tin để cải cách triệt để, giảm tối đa các thủ tục hành chính nhằm phục vụ người dân một cách tốt nhất.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Về tính thống nhất của hệ thống pháp luật, Bộ Tư pháp khẳng định đã thực hiện rà soát bước đầu và sẽ tiếp tục cập nhật để đảm bảo dự thảo luật hoàn toàn tương thích với hệ thống pháp luật nói chung. Trong đó, Bộ đặc biệt chú trọng đến sự phù hợp với các đạo luật quan trọng như Bộ luật Dân sự, Luật Căn cước, Luật Quốc tịch, Luật Hôn nhân và gia đình, cũng như các quy định về chính sách trong Luật Phí và lệ phí hay các quy định về thuế.

Đối với các điều kiện đảm bảo nguồn lực và tính khả thi của những quy định mới, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc cho biết Bộ đã phối hợp với các địa phương rà soát kỹ lưỡng về cả cơ sở vật chất kỹ thuật lẫn nguồn nhân lực, nhất là ở cấp xã. Kết quả rà soát cho thấy năng lực hiện nay cơ bản đáp ứng được yêu cầu, nhất là khi các địa phương đã có kinh nghiệm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Mặc dù giai đoạn đầu còn gặp khó khăn do cơ sở dữ liệu chưa thông suốt, nhưng hiện nay Bộ Tư pháp đã xây dựng được hệ thống dữ liệu hộ tịch tương đối đồng bộ và đã được số hóa phần lớn. Lộ trình tiếp theo sẽ tập trung vào việc làm sạch dữ liệu và xử lý các dữ liệu lịch sử để đảm bảo việc giải quyết thủ tục hành chính phi địa giới hành chính diễn ra thuận lợi.

Quang cảnh phần giải trình, làm rõ của Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc 

Liên quan đến việc đăng ký khai sinh và khai tử chủ động, Bộ Tư pháp tiếp thu ý kiến của các Ủy ban và coi đây là phương thức quan trọng để đa dạng hóa sự lựa chọn, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân. Về lộ trình thực hiện, Thứ trưởng giải thích rằng việc này phụ thuộc đáng kể vào hạ tầng công nghệ và sự kết nối dữ liệu của ngành y tế, vốn dự kiến sẽ đồng nhất vào năm 2029. Tuy nhiên, tiếp thu ý kiến chỉ đạo, Bộ sẽ tích cực nghiên cứu các giải pháp kỹ thuật để rút ngắn lộ trình, cố gắng thực hiện việc đăng ký chủ động này sớm nhất có thể thay vì đợi đến mốc thời gian trên.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Về vị thế của Cơ sở dữ liệu hộ tịch, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc khẳng định qua rà soát theo Nghị định 194, hệ thống này hoàn toàn hội đủ các điều kiện và yêu cầu để được xác định là một cơ sở dữ liệu quốc gia. Việc định vị cụ thể vị trí của cơ sở dữ liệu này ngay trong luật sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc để xây dựng lộ trình thực hiện và cập nhật vào danh mục cơ sở dữ liệu quốc gia theo đúng quy định. Bộ cam kết sẽ nỗ lực đáp ứng và triển khai nội dung này ngay khi luật có hiệu lực.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định và Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Đức Hải tại phiên họp

Cuối cùng, đối với các chính sách dành cho đối tượng đặc thù, Bộ Tư pháp hứa sẽ nghiêm túc nghiên cứu tối đa các ý kiến đóng góp để bổ sung đầy đủ, đảm bảo không bỏ sót bất kỳ nhóm đối tượng nào cần được hỗ trợ. Sau phiên họp này, với tư cách là đơn vị chủ trì soạn thảo, Bộ sẽ nỗ lực phối hợp chặt chẽ với các cơ quan liên quan để tiếp thu tối đa, sớm hoàn thiện dự án luật nhằm đảm bảo tính khả thi cao nhất khi ban hành.

Quang cảnh phiên thảo luận

Kết luận phiên họp về Luật Hộ tịch (sửa đổi), Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đánh giá cao công tác chuẩn bị của Chính phủ và các cơ quan liên quan; hồ sơ dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) cơ bản đáp ứng yêu cầu và đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định kết luận phiên họp

Theo đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất cao sự cần thiết sửa đổi luật theo hướng đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi tối đa cho người dân, đồng thời thực hiện đăng ký hộ tịch không phụ thuộc địa giới hành chính. Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo cần tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất với các luật liên quan và tính khả thi trong tổ chức thực hiện, nhất là về hạ tầng công nghệ, nguồn lực và nhân lực.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Đối với các nội dung cụ thể, Phó Chủ tịch Quốc hội nêu rõ yêu cầu làm rõ giá trị pháp lý của dữ liệu hộ tịch điện tử, bảo đảm tương đương với bản giấy; hoàn thiện quy định về cơ sở dữ liệu hộ tịch quốc gia, làm rõ cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu và xử lý khi có mâu thuẫn thông tin.

Về đăng ký khai sinh, khai tử chủ động, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành nhưng yêu cầu xác định rõ lộ trình và điều kiện triển khai, phấn đấu thực hiện sớm hơn mốc 2029 tại các địa phương đủ điều kiện. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của cơ quan đăng ký trong các trường hợp thay đổi thông tin hộ tịch và tăng cường lưu trữ lịch sử dữ liệu.

Quang cảnh phiên họp

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh, việc sửa luật phải bảo đảm lấy người dân làm trung tâm, giảm tối đa giấy tờ, thủ tục; nếu sai sót do cơ quan nhà nước thì cơ quan nhà nước phải chủ động xử lý, không gây khó khăn cho người dân. Phó Chủ tịch cũng đề nghị Bộ Tư pháp và các cơ quan liên quan khẩn trương tiếp thu, hoàn thiện dự thảo luật để trình Quốc hội đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng và tính ổn định lâu dài.