Quốc hội nghe các báo cáo về dự án Luật Bưu chính (sửa đổi)

Hoàn thiện thể chế phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý nhà nước trong lĩnh vực bưu chính

Tờ trình dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) do Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trình bày cho thấy, Luật Bưu chính (sửa đổi) được xây dựng nhằm thể chế hóa các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về hoàn thiện thể chế phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trình bày tờ trình dự án Luật Bưu chính (sửa đổi)

Sau 15 năm thi hành, Luật Bưu chính năm 2010 đã thúc đẩy thị trường bưu chính phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự phát triển bùng nổ của thương mại điện tử và chuyển đổi số đã đặt ra yêu cầu cấp bách phải sửa đổi Luật để khắc phục các bất cập, đổi mới mô hình quản lý và phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu phục vụ kinh tế số, xã hội số.

Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) gồm 8 Chương, 51 điều, tập trung vào 04 nội dung cơ bản:

Thứ nhất, điều chỉnh mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính: Dự thảo Luật quy định dịch vụ bưu chính gồm các công đoạn chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi, được tổ chức và vận hành trên mạng bưu chính. Các công đoạn lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói và hoàn trả chỉ thuộc dịch vụ bưu chính khi liên quan trực tiếp đến từng gói bưu gửi trong quá trình cung cấp dịch vụ. Để phân định với vận tải kho bãi và logistics độc lập, dự thảo xác định các đặc trưng của dịch vụ bưu chính được cung cấp trên mạng bưu chính, đảm bảo tính liên tục theo cam kết về chất lượng dịch vụ. Từng bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh. Các hoạt động vận tải kho bãi và logistics được cung cấp độc lập không thuộc phạm vi điều chỉnh của dự án luật.

Thứ hai, mở rộng phạm vi và cơ chế quản lý dịch vụ bưu chính công ích: Dự thảo Luật làm rõ phạm vi dịch vụ bưu chính công ích. Trong đó dịch vụ bưu chính phổ cập được mở rộng từ thư sang thư và gói, kiện hàng hóa trên phạm vi toàn quốc nhằm tạo điều kiện cho người dân, đặc biệt là người dân ở vùng sâu vùng xa, vùng biên giới hải đảo được tiếp cận thương mại điện tử. Mức thu dịch vụ bưu chính phổ cập được áp dụng thống nhất toàn quốc đối với cùng loại dịch vụ, không cao hơn giá bình quân trên thị trường của dịch vụ bưu chính thương mại tương đương.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên làm việc

Thứ ba, phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số, đặc biệt là của thương mại điện tử: Dự thảo Luật quy định phát triển mạng bưu chính đảm bảo kết nối lưu thông bưu gửi trên toàn quốc, đồng thời phân loại doanh nghiệp theo vai trò, tổ chức vận hành mạng để xác định quyền, nghĩa vụ phù hợp, từ đó khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư nâng cao năng lực vận hành mạng, từng bước phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số. Doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng trực tiếp tổ chức, điều phối, quản lý, kiểm soát các thành phần cốt lõi, không phụ thuộc hình thức sở hữu của các thành phần mạng. Doanh nghiệp bưu chính không vận hành mạng có thể sử dụng mạng hoặc thành phần mạng của doanh nghiệp bưu chính hoặc doanh nghiệp khác trên cơ sở thỏa thuận.

Trong trường hợp thiên tai dịch bệnh tình huống khẩn cấp xảy ra. Doanh nghiệp bưu chính vận hành mạng có thể được điều phối huy động để đảm bảo lưu thông thư, gói, kiện hàng hóa thiết yếu. Việc điều phối huy động được thực hiện theo quy định của pháp luật, đúng thẩm quyền và đi kèm cơ chế bù đắp chi phí hợp lý, hợp lệ.

Đồng thời, dự thảo chuyển từ cấp giấy phép bưu chính tiền kiểm sang đăng ký trực tuyến trước khi cấp dịch vụ gắn với hậu kiểm, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp gia nhập thị trường, góp phần phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số.

Thứ tư, đổi mới bưu chính thành bưu chính số an toàn dựa trên dữ liệu bưu chính và định danh người gửi: Dự thảo quy định mã nhận dạng duy nhất cho từng bưu gửi trong phạm vi hệ thống của doanh nghiệp bưu chính, do doanh nghiệp bưu chính tạo lập kể từ thời điểm nhận chấp nhận bưu gửi để theo dõi, truy vết, truy cập, thu thập và lưu trữ đầy đủ chính xác thông tin người gửi, trừ các trường hợp đặc biệt. Việc kiểm tra, đối chiếu, xác minh, bổ sung thông tin và kiểm soát bưu gửi được thực hiện áp dụng theo mức độ rủi ro, không vượt quá phạm vi cần thiết, không làm phát sinh nghĩa vụ hoặc chi phí không cần thiết.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên làm việc

Dự thảo Luật cũng quy định trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc tạo lập, thu thập, quản lý, khai thác, chia sẻ, lưu trữ, bảo vệ dữ liệu và kết nối cung cấp dữ liệu theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, tuân thủ pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng. Khuyến khích doanh nghiệp nghiên cứu, ứng dụng công nghệ, mô hình kinh doanh, sản phẩm dịch vụ và phương thức vận hành mới thông qua việc thử nghiệm có kiểm soát.

Ngoài ra, dự thảo cũng làm rõ cơ chế hỗ trợ bưu chính công ích. Theo đó, Nhà nước hỗ trợ một phần chi phí duy trì năng lực phục vụ tối thiểu của mạng bưu chính công cộng. Mức hỗ trợ xác định theo quy mô năng lực phục vụ tối thiểu của mạng, đáp ứng yêu cầu chất lượng cung cấp dịch vụ bưu chính phổ cập. Doanh nghiệp phải theo dõi riêng hoạt động công ích và hoạt động kinh doanh dịch vụ bưu chính ngoài phạm vi công ích, không sử dụng nguồn hỗ trợ công ích để bù chéo cho hoạt động kinh doanh.

Dự thảo Luật cũng dự kiến bỏ quy định về thu hộ tiền bán hàng COD, đồng thời không yêu cầu doanh nghiệp bưu chính định danh lại người gửi đối với bưu gửi từ sàn thương mại điện tử sau khi sàn thương mại điện tử đã thực hiện định danh. Bên cạnh đó, dự thảo Luật giữ quy định về đăng ký trực tuyến với hậu kiểm đối với doanh nghiệp bưu chính không vận hành mạng.

Sửa đổi toàn diện Luật Bưu chính nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số

Báo cáo thẩm tra dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) do Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải trình bày cho thấy, Ủy ban tán thành với sự cần thiết ban hành dự án Luật. Việc sửa đổi toàn diện Luật Bưu chính hiện hành nhằm bảo đảm cụ thể hóa đầy đủ các chính sách, hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về bưu chính, phản ánh đúng thực tiễn phát triển của thị trường, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế; đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc phát triển bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải trình bày báo cáo thẩm tra dự án Luật Bưu chính (sửa đổi)

Về phạm vi điều chỉnh (Điều 1), Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhận thấy quy định hiện hành chưa thể hiện rõ vị trí của bưu chính trong hạ tầng logistics số, hạ tầng dữ liệu và kinh tế số, gây lệch pha với các chương sau. Đồng thời, việc chỉ dùng tiêu chí "định danh, theo dõi, truy vết" là chưa đủ để phân định bưu chính với logistics/vận tải độc lập, vì các đơn vị vận tải hiện đại đều có mã truy vết (tracking). Đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo bổ sung nội hàm và khẳng định bưu chính là một phần của hạ tầng logistics và kinh tế số; làm rõ phạm vi dịch vụ trên môi trường số; và hoàn thiện tiêu chí phân định chuyên ngành chặt chẽ hơn để tránh chồng chéo quản lý.

Về chính sách của Nhà nước về bưu chính (Điều 4), Ủy ban đề nghị bổ sung quy định các chính sách phát triển cốt lõi: Khuyến khích doanh nghiệp bưu chính số, công nghệ và tư nhân dẫn dắt; thúc đẩy đầu tư kho thông minh, trung tâm chia chọn, logistics cửa khẩu và hạ tầng thương mại điện tử; bảo đảm cạnh tranh bình đẳng; ưu tiên đào tạo kỹ năng số cho nhân sự bưu chính tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; đồng thời cần tính toán kỹ nguồn kinh phí bù đắp phát sinh khi mở rộng bưu chính phổ cập từ "thư" sang "gói, kiện".

Về thành phần mạng bưu chính (Điều 9), Dự thảo Luật chưa quy định rõ tiêu chí để phân biệt giữa thành phần của mạng bưu chính với cơ sở hạ tầng được sử dụng trong hoạt động logistics, vận chuyển khác. Do đó, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy định về mạng bưu chính; đặc biệt, cần làm rõ căn cứ xác định các thành phần của mạng bưu chính là dựa trên chức năng sử dụng hay hạ tầng vật lý; làm rõ nội hàm, tính chất của từng thành phần mạng bưu chính, bảo đảm phù hợp với thực tiễn và có khả năng phân biệt với các chủ thể có cùng công năng, tính chất thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật khác.

Bên cạnh đó, cơ quan chủ trì thẩm tra đề nghị cơ quan soạn thảo đánh giá kỹ tác động đến môi trường đầu tư, tránh làm phát sinh thủ tục và chi phí tuân thủ khi phân loại doanh nghiệp và điều kiện kinh doanh dịch vụ bưu chính, đồng thời làm rõ nội dung, thời hạn kiểm tra, cơ chế hậu kiểm và ranh giới trách nhiệm của doanh nghiệp trong đăng ký cung cấp dịch vụ bưu chính

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên làm việc

Về quản lý bưu gửi theo mức độ rủi ro và định danh người gửi, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhận thấy, việc yêu cầu mọi bưu gửi phải định danh và truy vết toàn trình có thể dẫn tới sự quá tải đối với bưu cục nhỏ ở nông thôn hoặc dịch vụ thư tín truyền thống giá trị thấp. Do đó, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo cần có chính sách đầu tư, sớm nâng cấp đưa vào vận hành mạng bưu chính công cộng hoặc có giải pháp xử lý để bảo đảm tính khả thi của quy định này tại thời điểm Luật có hiệu lực thi hành. Bên cạnh đó, đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo rà soát, làm rõ các tiêu chí xác định mức độ rủi ro bưu gửi khi cơ quan có thẩm quyền quyết định dừng hoặc kiểm tra bưu gửi, cũng như trách nhiệm bồi thường trong trường hợp xác định, đánh giá sai mức độ rủi ro gây thiệt hại cho doanh nghiệp và người dân.

Ngoài ra, báo cáo thẩm tra của Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cũng đề nghị ban soạn thảo bổ sung, làm rõ một số quy định về hoạt động bưu chính công ích, quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp bưu chính, bồi thường thiệt hại trong hoạt động bưu chính.

Theo báo cáo thẩm tra, hồ sơ dự án Luật cơ bản đã đủ điều kiện để trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026).