Hoàn thiện hành lang pháp lý cho kinh tế số, nhận diện chuẩn xác hành vi vi phạm trên nền tảng mạng

Bổ sung quy định phối hợp xử lý vi phạm cạnh tranh trên môi trường số

Phát biểu góp ý nội dung sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Cạnh tranh, đại biểu Trần Quốc Tuấn (đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đề nghị giao Chính phủ quy định cơ chế phối hợp giữa Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, lực lượng quản lý thị trường và cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Theo đại biểu, cơ chế này cần làm rõ trách nhiệm tiếp nhận, trao đổi và chuyển thông tin, tài liệu, chứng cứ điện tử; đầu mối xử lý và thời hạn phối hợp, bảo đảm mỗi cơ quan xử lý đúng thẩm quyền, không bỏ sót hoặc xử lý trùng một vụ việc.

Đại biểu Trần Quốc Tuấn, Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long phát biểu

Qua nghiên cứu đại biểu cũng nhận thấy, mặc dù khoản 2, khoản 3 và khoản 4 Điều 7 dự thảo luật đã quy định Bộ Công Thương là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ quản lý nhà nước về cạnh tranh, trách nhiệm phối hợp của các bộ và trách nhiệm quản lý của UBND cấp tỉnh; tuy nhiên, các quy định này chưa nêu cụ thể cách phối hợp khi một vụ việc trên môi trường số liên quan đồng thời đến cạnh tranh, quản lý thị trường và bảo vệ người tiêu dùng.

“Trong một giao dịch trực tuyến, thông tin về hàng hóa, cách quảng cáo và cách cạnh tranh có thể liên quan đến phạm vi quản lý của nhiều cơ quan. Nếu chưa rõ cách chuyển thông tin và phối hợp xác minh, vụ việc có thể bị chậm xử lý, còn người dân và doanh nghiệp phải cung cấp thông tin nhiều lần. Nếu quy định rõ cơ quan nào tiếp nhận thông tin, cơ quan nào xử lý từng loại vi phạm và cách chuyển hồ sơ, phối hợp xác minh, thì các cơ quan trung ương và địa phương sẽ áp dụng thống nhất, tránh bỏ sót hoặc xử lý trùng một vụ việc. Doanh nghiệp cũng được xem xét theo đúng hành vi vi phạm thực tế, do đúng cơ quan có thẩm quyền xử lý”, đại biểu Trần Quốc Tuấn phân tích.

Các đại biểu tham dự tại Hội trường

Cần quy định rõ nguyên tắc tính thị phần trên nền tảng số và kiểm soát chặt nhóm doanh nghiệp liên kết

Tại khoản 4 Điều 2 dự thảo (sửa đổi Khoản 1 và bổ sung khoản 1a vào sau khoản 1 Điều 10 Luật Cạnh tranh) đã bổ sung phương pháp xác định thị phần theo số lượng và giá trị giao dịch trên nền tảng số, đồng thời quy định thị phần của doanh nghiệp thuộc nhóm doanh nghiệp liên kết là thị phần của cả nhóm.

Đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) cho rằng đây là hướng tiếp cận cần thiết khi doanh thu riêng lẻ không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ vị trí cạnh tranh của doanh nghiệp trong nền tảng nhiều phía. Tuy nhiên, kết quả tính thị phần có thể ảnh hưởng trực tiếp đến việc xác định vị trí thống lĩnh, đánh giá tập trung kinh tế và áp dụng chế tài.

Đại biểu Dương Khắc Mai, Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng phát biểu

Do đó, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị quy định rõ hơn các nguyên tắc cốt lõi về dữ liệu ngay trong luật hoặc giao Chính phủ quy định chi tiết trong phạm vi được luật xác định: dữ liệu phải gắn với đúng thị trường liên quan và kỳ tính; giao dịch dùng để tính phải là giao dịch thực tế, hoàn tất; loại trừ giao dịch bị hủy, hoàn trả, giao dịch giả tạo và tránh cộng trùng giao dịch nội bộ trong nhóm.

Đồng thời, cần có tiêu chí nhận diện nhóm doanh nghiệp liên kết đủ rõ, quy trình đối soát và bảo mật dữ liệu, quyền giải trình của doanh nghiệp và cơ chế kiểm tra độc lập khi có tranh chấp về số liệu. Những nguyên tắc này giúp cơ quan cạnh tranh có căn cứ nhất quán, còn doanh nghiệp có thể dự liệu nghĩa vụ và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Các đại biểu tham dự tại Hội trường

Làm rõ phương pháp đánh giá sức mạnh thị trường trên môi trường số để bảo vệ đổi mới sáng tạo

Khoản 1 Điều 26 dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Cạnh tranh mới nhất đã bổ sung nhiều yếu tố để xác định sức mạnh thị trường đáng kể của doanh nghiệp như: khả năng kiểm soát dữ liệu, hiệu ứng mạng lưới, rào cản chuyển đổi của người sử dụng và lợi thế từ hệ sinh thái số. Đồng thời, khoản 1 Điều 27 cũng bổ sung các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường có liên quan đến hoạt động trên môi trường số.

Đại biểu Nguyễn Đặng Ân, Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn phát biểu

Cho rằng đây là những sửa đổi cần thiết, phù hợp với sự phát triển của các mô hình kinh doanh mới, tuy nhiên, theo đại biểu Nguyễn Đặng Ân (đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn), vấn đề đặt ra là làm thế nào để các quy định này được áp dụng thống nhất và có hiệu quả trong môi trường số.

“Khả năng chi phối thị trường không chỉ thể hiện qua thị phần hoặc doanh thu, mà còn có thể xuất phát từ việc kiểm soát dữ liệu, khả năng tiếp cận khách hàng và sự phụ thuộc của doanh nghiệp vào một nền tảng. Mặt khác, những lợi thế đó cũng có thể hình thành từ hoạt động đầu tư, phát triển công nghệ và cạnh tranh hợp pháp. Nếu không có phương pháp đánh giá phù hợp thì có thể dẫn đến hai hệ quả: hoặc là bỏ lọt hành vi lạm dụng sức mạnh thị trường, hoặc là tạo ra rủi ro pháp lý đối với hoạt động đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp”, đại biểu Nguyễn Đặng Ân cho biết.

Các đại biểu tham dự tại Hội trường

Qua phân tích, đại biểu Nguyễn Đặng Ân đề nghị tiếp tục làm rõ nguyên tắc và phương pháp đánh giá sức mạnh thị trường đáng kể theo Điều 26 gắn với việc xác định hành vi và tác động hạn chế cạnh tranh theo Điều 27, bảo đảm phân biệt được lợi thế cạnh tranh hợp pháp với hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, tạo cơ sở cho việc áp dụng pháp luật một cách khách quan, thống nhất.

Đề xuất bổ sung ba nhóm hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm

Quan tâm góp ý quy định về các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm, đại biểu Nguyễn Minh Đức (đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá việc cơ quan soạn thảo bổ sung các khoản 6a, 6b và 6c vào Điều 45, đặc biệt là việc ghi nhận hành vi thiết kế lừa đảo tại khoản 6c nhằm bảo vệ người tiêu dùng trước các bẫy giao dịch điện tử, là rất cần thiết. Tuy nhiên, qua rà soát kỹ lưỡng, quy định này vẫn còn một số điểm chưa hợp lý về cấu thành pháp lý.

Đại biểu Nguyễn Minh Đức, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu

Theo đó, đại biểu Nguyễn Minh Đức chỉ rõ: Các hành vi thiết kế lừa đảo như tạo ra sự khan hiếm giả, làm mờ nút hủy giao dịch hay lệch dịch vụ về bản chất trực tiếp xâm phạm quyền lợi của người tiêu dùng. Doanh nghiệp đối thủ chỉ là bên bị thiệt hại gián tiếp. Nếu bắt cơ quan quản lý phải chứng minh mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi lừa dối khách hàng đó với thiệt hại của doanh nghiệp khác thì quy định sẽ rất khó thực thi và dễ bị lách luật. Do đó, cần quy định rõ hành vi làm sai lệch ý chí tự nguyện của khách hàng tự thân nó đã là hành vi cạnh tranh không lành mạnh và cần bị nghiêm cấm.

Các đại biểu tham dự tại Hội trường

Bên cạnh đó, đối chiếu với thực tiễn phát triển nhanh chóng của nền kinh tế nền tảng hay kinh tế trên không gian mạng, đại biểu Nguyễn Minh Đức cũng nhận thấy dự thảo luật vẫn còn bỏ sót ba nhóm hành vi cạnh tranh không lành mạnh cực kỳ phổ biến hiện nay, đang gây ra những tổn hại nhất định đối với nền kinh tế số mà luật hiện hành chưa điều chỉnh. Đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 45 ba nhóm hành vi gồm: hành vi tự ưu đãi bằng thuật toán; hành vi khóa chặt dữ liệu; các chiến dịch đánh giá giả mạo có tổ chức mang tính cạnh tranh.

Đại biểu Nguyễn Minh Đức, đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu

“Đây là ba hành vi phổ biến trong thực tế hiện nay. Tôi đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, bổ sung các hành vi này cùng với hậu quả pháp lý tương ứng vào Điều 45 nhằm đảm bảo tính dự báo, độ bao quát và tính khả thi trong thực thi pháp luật”, đại biểu Nguyễn Minh Đức nhấn mạnh.

Làm rõ cách xác định doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường

Theo Luật Cạnh tranh hiện hành, để xác định một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh hay không, có hai cách là: căn cứ vào thị phần từ 30% trở lên, hoặc căn cứ vào những bằng chứng cho thấy doanh nghiệp thực sự có sức mạnh thị trường đáng kể. Còn tại khoản 9 Điều 2 dự thảo sửa đổi lần này bổ sung một điều kiện mới: nếu thị phần dưới 10% thì doanh nghiệp không thuộc trường hợp được xác định có vị trí thống lĩnh theo quy định sửa đổi, dù có bằng chứng về sức mạnh thị trường đáng kể.

Đại biểu Trần Mạnh Huy, Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng phát biểu

Với quy định mới này tại dự thảo, đại biểu Trần Mạnh Huy (đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng) băn khoăn đặt vấn đề: có nên lấy con số 10% làm ranh giới tuyệt đối hay không? Đồng thời đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục làm rõ căn cứ lựa chọn ngưỡng 10%.

“Phương án tôi đề xuất là giữ khả năng xác định vị trí thống lĩnh dựa trên bằng chứng về sức mạnh thị trường thực tế như luật hiện hành. Nếu vẫn cần giữ ngưỡng 10%, đề nghị nghiên cứu một ngoại lệ chặt chẽ: chỉ xem xét doanh nghiệp dưới ngưỡng khi cơ quan cạnh tranh có đủ chứng cứ, phải giải trình rõ căn cứ và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Điều tôi muốn nhấn mạnh là: pháp luật phải bảo vệ doanh nghiệp làm ăn tốt, nhưng không nên để một con số cố định trở thành khoảng trống cho hành vi lạm dụng sức mạnh thị trường”, đại biểu Trần Mạnh Huy nhấn mạnh.

Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng giải trình các nội dung ĐBQH quan tâm

Liên quan đến kiểm soát cạnh tranh trong môi trường số và thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết Điều 2 dự thảo luật (sửa đổi Điều 24 và Điều 26 của Luật Cạnh tranh) đã hoàn thiện các tiêu chí xác định vị trí thống lĩnh và sức mạnh thị trường đáng kể. Trên cơ sở tiếp thu ý kiến của các đại biểu Quốc hội, dự thảo quy định doanh nghiệp có thị phần từ 10% trở lên đồng thời có sức mạnh thị trường đáng kể thì vẫn có thể được xác định là có vị trí thống lĩnh.

Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng nêu rõ: Ngưỡng xác định 10% dựa trên căn cứ thực tiễn và kinh nghiệm của các quốc gia, vùng lãnh thổ phát triển như Hàn Quốc và Liên minh Châu Âu (EU), có xem xét các yếu tố đặc thù như dữ liệu người tiêu dùng, hiệu ứng mạng lưới, chi phí chuyển đổi và hệ sinh thái. “Thực tế cho thấy một số doanh nghiệp dù thị phần không lớn nhưng nắm giữ sức mạnh cạnh tranh đáng kể về dữ liệu và công nghệ vẫn có khả năng chi phối hoặc ngăn cản sự tham gia của các doanh nghiệp khác”, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết.

Quang cảnh Hội trường

Bên cạnh đó, dự thảo luật cũng làm rõ các hành vi và việc thiết kế giao diện số gây nhầm lẫn tại Điều 45, bổ sung Điều 49a, đồng thời quy định thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính là 05 năm đối với các hành vi vi phạm phức tạp cần thời gian thực hiện các hoạt động tố tụng (thường mất khoảng 02 năm) và 01 năm đối với các hành vi vi phạm còn lại.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu kết luận

Phát biểu kết luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị sau phiên họp, Tổng Thư ký Quốc hội phối hợp với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài Chính khẩn trương tổng hợp đầy đủ ý kiến của các đại biểu Quốc hội (bao gồm ý kiến thảo luận tại tổ, tại hội trường và ý kiến bằng văn bản) để gửi đến Chính phủ chỉ đạo tiếp thu, giải trình, hoàn thiện dự thảo luật, trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua ở cuối kỳ họp này./.