Đổi mới Luật Trợ giúp pháp lý: Tăng tiếp cận công lý trong kỷ nguyên số

Mở rộng đối tượng thụ hưởng: Nhân văn nhưng phải có căn cứ và bảo đảm thống nhất pháp luật

Đa số các ý kiến đại biểu bày tỏ sự tán thành đối với định hướng mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý của dự thảo Luật, coi đây là bước cụ thể hóa chủ trương lớn của Đảng về bảo đảm quyền con người, quyền công dân và phù hợp tinh thần cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 27-NQ/TW. Việc mở rộng các nhóm yếu thế, nhóm dễ bị tổn thương trong các quan hệ pháp lý được nhìn nhận là cần thiết và có tính nhân văn rõ rệt.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh: “Phải mở rộng đối tượng thụ hưởng trợ giúp pháp lý, đồng thời tăng nguồn lực, đẩy mạnh xã hội hóa, nâng cao chất lượng đội ngũ và tích hợp vào hệ thống tư pháp số để người dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, có thể tiếp cận pháp luật chỉ bằng một chiếc điện thoại thông minh.”

Tuy nhiên, cũng có ý kiến nhấn mạnh yêu cầu làm rõ căn cứ chính sách đối với từng nhóm đối tượng được bổ sung, đặc biệt là nhóm cá nhân bị thiệt hại theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và nhóm người gặp khó khăn về tài chính do thiên tai, dịch bệnh, sự kiện bất khả kháng. Một yêu cầu quan trọng trong xây dựng pháp luật: mở rộng quyền phải đi kèm với đánh giá thực tiễn và bằng chứng chính sách, tránh tình trạng quy định mang tính mong muốn nhưng thiếu cơ sở triển khai.

Phó Chủ nhiệm Thường trực Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga phát biểu 

Ở góc độ kỹ thuật lập pháp, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải lưu ý đến tính thống nhất của hệ thống pháp luật khi mở rộng đối tượng từ 16 đến dưới 18 tuổi trong một số quan hệ tố tụng. Nhận định này phản ánh yêu cầu bảo đảm sự ăn khớp giữa Luật Trợ giúp pháp lý với Luật Tư pháp người chưa thành niên và các luật tố tụng, nhất là trong xác định vai trò của người đại diện, người giám hộ—một vấn đề tưởng chừng kỹ thuật nhưng có tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên.

Nguồn lực và tiếp cận thực chất: Thách thức lớn ở địa bàn khó khăn

Từ thực tiễn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Chủ tịch Hội đồng dân tộc Lâm Văn Mẫn nhấn mạnh mở rộng đối tượng thụ hưởng chỉ thực sự có ý nghĩa khi bảo đảm được nguồn lực thực hiện. Theo Chủ tịch Hội đồng dân tộc, việc mở rộng đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý, đặc biệt là cộng tác viên, có ý nghĩa then chốt đối với những địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông khó khăn hoặc các địa phương sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Chủ tịch Hội đồng dân tộc Lâm Văn Mẫn phát biểu

Trợ giúp pháp lý không chỉ là quy định trên giấy, mà là khả năng tiếp cận dịch vụ tại nơi người dân sinh sống. Nếu không giải được bài toán nhân lực và tổ chức tại cơ sở, việc mở rộng đối tượng rất dễ rơi vào tình trạng “quyền có mà khó dùng”, nhất là đối với đồng bào dân tộc thiểu số, người nghèo, người yếu thế - những đối tượng mà chính sách trợ giúp pháp lý hướng tới.

Toàn cảnh phiên họp

Chuẩn hóa đội ngũ: Nâng chất lượng nhưng cần lộ trình và cơ chế giám sát độc lập

Về chất lượng dịch vụ, đại đa số các ý kiến đều thống nhất mục tiêu chuẩn hóa đội ngũ trợ giúp viên pháp lý. Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải, việc yêu cầu trợ giúp viên có chứng chỉ đào tạo nghề luật sư là phù hợp xu hướng nâng cao chất lượng, tiệm cận chuẩn mực nghề nghiệp của luật sư. Tuy nhiên, đại biểu cảnh báo nguy cơ xáo trộn đội ngũ hiện có và thiếu hụt nhân lực tại vùng sâu, vùng xa nếu không có lộ trình chuyển tiếp hợp lý.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải phát biểu

Đáng chú ý, có ý kiến đề xuất bổ sung cơ chế giám sát, đánh giá chất lượng vụ việc mang tính độc lập, có sự tham gia của các chủ thể bên ngoài hệ thống trợ giúp pháp lý. Cách tiếp cận này cho thấy yêu cầu chuyển từ quản lý nội bộ sang quản trị chất lượng dựa trên chuẩn mực và đánh giá khách quan - một bước đi quan trọng nếu muốn nâng cao niềm tin xã hội đối với hoạt động trợ giúp pháp lý.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Chuyển đổi số: Từ “có hệ thống” sang “liên thông thật”

Chuyển đổi số là một trong những nội dung được phân tích sâu trong thảo luận. Theo đó, việc chuyển sang Cổng Pháp luật quốc gia chỉ thực sự có ý nghĩa khi liên thông, chia sẻ dữ liệu thực chất với các cơ sở dữ liệu nền tảng như dân cư, hộ tịch, tư pháp. Mục tiêu không chỉ là số hóa hồ sơ, mà là giảm gánh nặng chứng minh cho người dân - những người vốn đang ở vị thế yếu thế khi tiếp cận pháp luật.

Các đề xuất về công nhận giá trị pháp lý của hồ sơ điện tử, chữ ký số, tăng cường bảo mật dữ liệu và khuyến khích trợ giúp pháp lý trực tuyến cho thấy một tư duy quản trị hiện đại: coi chuyển đổi số là công cụ cải cách thủ tục, tiết kiệm chi phí xã hội và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ công, chứ không đơn thuần là ứng dụng kỹ thuật.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Xã hội hóa trợ giúp pháp lý: Đặt hàng, không buông lỏng trách nhiệm Nhà nước

Một trong những điểm nhấn chính sách quan trọng nhất trong thảo luận là cách tiếp cận về xã hội hóa trợ giúp pháp lý. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phân tích, làm rõ bản chất khác biệt của xã hội hóa trong lĩnh vực này so với y tế, giáo dục. Theo đó, xã hội hóa trợ giúp pháp lý không phải là Nhà nước “rút lui”, mà là Nhà nước đặt hàng, kiểm soát chất lượng, huy động cả nguồn lực nhà nước và xã hội để phục vụ người dân.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu thảo luận

Đây là chuyển từ mô hình Nhà nước trực tiếp làm tất cả sang mô hình Nhà nước kiến tạo, tổ chức và giám sát. Đây cũng là nền tảng để mở rộng sự tham gia của các tổ chức dịch vụ pháp lý, luật sư, chuyên gia có năng lực, đồng thời vẫn bảo đảm quyền thụ hưởng của người dân—đối tượng trung tâm của chính sách trợ giúp pháp lý.

Toàn cảnh phiên họp

Giải trình làm rõ các ý kiến thảo luận tại phiên họp, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Đặng Hoàng Oanh cho biết, Chính phủ nghiêm túc tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và đã chỉnh lý dự thảo Luật theo hướng thu hẹp, làm rõ hơn các nhóm đối tượng được trợ giúp pháp lý nhằm bảo đảm tính khả thi.

Theo đó, đối với nhóm người gặp khó khăn về tài chính do thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn, dự thảo được chỉnh lý thành người có khó khăn đột xuất do thiên tai, hỏa hoạn và chỉ được trợ giúp pháp lý trong các vụ việc liên quan trực tiếp đến việc khắc phục hậu quả.

Đối với người nước ngoài, dự thảo làm rõ chỉ áp dụng đối với người nước ngoài theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định cụ thể về trợ giúp pháp lý, tránh cách hiểu mở rộng quá mức. Với nhóm cá nhân bị thiệt hại theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Chính phủ dự kiến chỉnh lý theo hướng chỉ áp dụng đối với trường hợp không thuê người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, bảo đảm đúng bản chất hỗ trợ của chính sách.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Đặng Hoàng Oanh giải trình làm rõ một số vấn đề liên quan đến Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý

Về mô hình trợ giúp pháp lý, Thứ trưởng Bộ Tư pháp khẳng định Chính phủ tiếp tục chủ trương duy trì mô hình Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, trên cơ sở đây là dịch vụ công thiết yếu, trách nhiệm hiến định của Nhà nước nhằm bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật cho người nghèo, người yếu thế và đồng bào dân tộc thiểu số; đồng thời nhấn mạnh không thể “khoán trắng” trợ giúp pháp lý cho thị trường hoặc các tổ chức xã hội.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng tại phiên họp

Thực tiễn hơn 30 năm triển khai và đặc biệt giai đoạn từ năm 2018 đến nay cho thấy hiệu quả rõ rệt của mô hình hiện hành, với số vụ việc tham gia tố tụng tăng 267%, tỷ lệ vụ việc thành công cao, trong đó hệ thống trợ giúp pháp lý nhà nước đảm nhiệm tới 86%, khẳng định vai trò nòng cốt, tính chủ động và khả năng bao phủ toàn quốc, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Trên cơ sở kinh nghiệm quốc tế và điều kiện thực tiễn Việt Nam, Chính phủ khẳng định sẽ từng bước xã hội hóa có kiểm soát, nghiên cứu thận trọng việc đổi mới mô hình sau năm 2030 gắn với thí điểm các đề án liên quan, nhưng trước mắt kiên định quan điểm Nhà nước giữ vai trò chủ đạo để bảo đảm không một người dân nào bị bỏ lại phía sau trên con đường tiếp cận công lý.

Toàn cảnh phiên họp

Kết luận phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất nguyên tắc tiếp tục duy trì mô hình trợ giúp pháp lý Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, đồng thời nghiên cứu đổi mới mô hình theo lộ trình.

Theo đó, Nhà nước giữ vai trò thiết kế chính sách, đặt hàng và kiểm soát chất lượng, còn các tổ chức dịch vụ pháp lý tham gia thực hiện trợ giúp pháp lý, tiến tới giảm dần việc Nhà nước trực tiếp cung ứng nhưng không buông lỏng trách nhiệm.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu kết luận

Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu gắn mở rộng đối tượng thụ hưởng với bảo đảm nguồn lực thực hiện, tăng cường nguồn lực từ ngân sách Nhà nước đồng thời thu hút nguồn lực xã hội, bảo đảm tính khả thi, công bằng và hiệu quả khi Luật được tổ chức thi hành.

Các đại biểu tham dự phiên họp

Cùng với đó, đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định nhằm thúc đẩy ứng dụng khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo, trợ lý ảo và triển khai trợ giúp pháp lý trực tuyến trong quản lý và cung ứng dịch vụ. Đồng thời, cần quy định rõ nội dung chuyển tiếp, bảo đảm thống nhất, không phát sinh vướng mắc; đổi mới cách thức đánh giá hiệu quả trợ giúp pháp lý theo hướng coi trọng chất lượng, tăng cường giám sát của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức đoàn thể và nhân dân, bảo đảm pháp luật thực sự đi vào cuộc sống.