Có cần thành lập Hội đồng Thống kê quốc gia?

Một trong những nội dung sửa đổi quan trọng nhất đang được nghiên cứu là 

“Bổ sung các quy định liên quan đến cơ chế điều phối công tác Thống kê và thông tin Thống kê quốc gia”. Đồng thời việc phối hợp, trao đổi, chia sẻ và kết nối thông tin giữa Hệ thống Thống kê tập trung với các Bộ, ngành, địa phương.

Hội đồng Thống kê quốc gia là một trong các công cụ giúp thực hiện công tác phối hợp các hoạt động thống kê giữa Hệ Thống Thống kê tập trung với các Bộ, ngành, địa phương; và giữa các Bộ, ngành, địa phương với nhau một cách hiệu quả.

Bài học trên thế giới

Hiện nay, trên thế giới đã có gần 91 quốc gia đã thành lập Hội đồng Thống kê quốc gia để thực hiện nhiệm vụ tư vấn, phối hợp các hoạt động thống kê của quốc gia. Đây không chỉ là kinh nghiệm tốt cho thống kê Việt Nam, mà còn là nhu cầu và đòi hỏi hội nhập với cộng đồng thống kê quốc tế của Việt Nam. 

Hầu hết các Hội đồng Thống kê của các quốc gia trên thế giới đều tổ chức theo mô hình tập trung, không phân ra quá nhiều các bộ, ban, ngành hoặc số liệu thống kê của các bộ, ban, ngành này chỉ mang tính chất tham khảo chứ không được sử dụng như số liệu thống kê chính thức. 

Các số liệu thống kê chính thức sẽ do Hội đồng Thống kê quốc gia hoặc Ủy ban Thống kê tương đương công bố để đảm bảo dữ liệu thống kê có chất lượng cao, đúng thời hạn và đạt tiêu chuẩn quốc tế.

Kinh nghiệm từ mô hình Hội đồng Thống kê của các bên tham gia hội thảo: Liên bang Nga, Ấn Độ, CH Séc, Canada cũng như từ Sáng kiến Paris21,… sẽ giúp Việt Nam lựa chọn mô hình Hội đồng Thống kê thiết thực và phù hợp nhất, xây dựng một lộ trình cho việc thành lập Hội đồng Thống kê Quốc gia tại Việt Nam nhằm giúp cho các hoạt động Thống kê của Việt Nam đảm bảo chất lượng và hiệu quả, phù hợp với thông lệ quốc tế.

(Ảnh: minh họa)

Yêu cầu của thực tiễn

Theo PGS TS Bùi Tất Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược phát triển: Việc thành lập Hội đồng Thống kê Quốc gia, gia ở thời điểm này là cần thiết, nên được xem như một trong nhiều cách thức, công cụ về mặt tổ chức, nhằm khắc phục những mặt hạn chế của công tác thống kê hiện nay. 

Ông cũng nhấn mạnh: Cơ chế hoạt động của Hội đồng nên dựa trên một quy chế chặt chẽ, phân định trách nhiệm rõ ràng, nhưng lại không quá cứng nhắc. Hội đồng thiên về chức năng tư vấn, cho cả cơ quan quản lý lẫn một số vấn đề mang tính học thuật mà nhu cầu xã hội đòi hỏi.

Công tác phối hợp các hoạt động thống kê, nhất là việc chia sẻ thông tin giữa các cơ quan thống kê trong Hệ thống thống kê Nhà nước là một trong các vấn đề nổi cộm nhất của thống kê Việt Nam. 
Hầu như tất cả các báo cáo liên quan đến đánh giá, nhận định công tác thống kê ở mọi cấp độ đều đề cập đến những hạn chế về phối hợp và chia sẻ thông tin thống kê. 

Bên cạnh đó, chất lượng số liệu thống kê của nước ta cũng đang là vấn đề nóng ở nhiều diễn đàn với các cấp độ và quy mô khác nhau. Câu hỏi đặt ra là: Số liệu thống kê Việt Nam có đáng tin cậy?

Chiến lược phát triển Thống kê Việt Nam giai đoạn 2011-2020 và tầm nhìn đến năm 2030 đã đề ra 9 chương trình hành động, trong đó có Chương trình “Hoàn thiện thể chế, khuôn khổ pháp lý và điều phối các hoạt động thống kê“. Theo đó, xây dựng cơ chế cung cấp, chia sẻ thông tin thống kê là một trong các hoạt động cụ thể của Chương trình hành động này.

Từ thực tế trên, cho thấy việc hình thành Hội đồng Thống kê quốc gia là cần thiết cả về phương diện lý thuyết, thực tế, pháp lý. Chúng ta đang thiếu những lời khuyên có tổ chức, có trách nhiệm của các nhà khoa học, các nhà phân tích kinh tế và các chính trị gia về các chương trình, chính sách phát triển thống kê. Hội đồng Thống kê quốc gia sẽ khắc phục những thiếu hụt này. 

Có thể Hội đồng Thống kê quốc gia được thành lập, kết quả hoạt động của hội đồng chưa được như kỳ vọng, nhưng hội đồng đã góp phần vào việc giải quyết được một số vấn đề nào đó sẽ tốt hơn là duy trì tình trạng hiện tại.  

Nếu được thành lập Hội đồng Thống kê sẽ được lấy tên đầy đủ là “Hội đồng Thống kê quốc gia Việt Nam” và các thành viên của Hội đồng chủ yếu là các nhà khoa học, các nhà phân tích kinh tế, giới kinh doanh, các chính trị gia và tổ chức công đoàn…

Hội đồng Thống kê quốc gia sẽ hoạt động theo các nguyên tắc cơ bản sau: Phải tinh giản, hiệu lực và hiệu quả; phải đảm bảo tính đại diện trên một số phương diện; không thực hiện chức năng quản lý nhà nước: không có con dấu quốc huy; làm việc theo chế độ tập thể, quyết định theo đa số.

Nhiệm kỳ của Hội đồng Thống kê quốc gia là 03 năm. Định kỳ 03 năm sẽ tiến hành lựa chọn lại các thành viên hội đồng và tiến hành bầu Chủ tịch hội đồng.

Hội đồng sẽ tiến hành họp định kỳ 02 lần/năm vào tháng 5 và tháng 11hàng năm.

Những ý kiến trái chiều

Tuy đa phần các ý kiến đều đồng tình với việc thành lập Hội đồng Thống kê quốc gia ở Việt Nam song vẫn có một số ý kiến cho rằng chưa nhất thiết phải thành lập Hội đồng Thống kê quốc gia, vì các lý do sau:

Hiện nay, ở nước ta có khoảng 40 Hội đồng quốc gia dưới các hình thức Hội đồng, Ủy ban, Ban chỉ đạo, nhưng khá nhiều hội đồng chỉ mang tính hình thức, thực tế hầu như không hoạt động theo đúng nghĩa của Hội đồng.
 
Trong lĩnh vực Thống kê cũng đã thành lập các hội đồng dưới hình thức Ban chỉ đạo hay Ban soạn thảo cấp Bộ, cấp Tổng cục. Tuy nhiên các Ban chỉ đạo này chỉ hoạt động với các thành viên của Tổng cục Thống kê là chính, các thành viên của các Bộ, ngành khác rất hiếm khi tham gia họp Ban chỉ đạo, kể cả Trưởng ban chỉ đạo.

Luật Thống kê sửa đổi đang trong quá trình soạn thảo, vấn đề vị trí của Tổng cục Thống kê trong hệ Thống các cơ quan nhà nước chưa được xác định cụ thể. Do vậy, chưa xem xét đến việc thành lập Hội đồng Thống kê quốc gia trong giai đoạn này. 

Trước mắt, việc thành lập Hội đồng Thống kê quốc gia sẽ được đưa vào Dự thảo Luật Thống kê sửa đổi lần này. Tổng cục Thống kê sẽ tiếp tục hoàn thiện Đề án “Thành lập Hội đồng Thống kê quốc gia Việt Nam” và triển khai thực hiện.