Bước tiến trong đổi mới tư duy pháp lý
- 07/11/2014
Tại kỳ họp này, các đại biểu Quốc hội (QH) tiếp tục phân tích, làm rõ nhiều nội dung quan trọng trong dự thảo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân (sửa đổi), coi đây là một bước tiến trong đổi mới tư duy pháp lý trong lĩnh vực tư pháp, thể hiện tư tưởng cải cách tư pháp theo tinh thần Hiến pháp năm 2013.
Tòa án thực hiện quyền tư pháp
Nhìn một cách tổng quát, giới chuyên gia pháp luật cho rằng, từ việc thể chế hóa chủ trương đổi mới tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân (TAND), dự thảo Luật lần này đã có sự phân định rõ ràng hơn về quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, chỉ rõ các cơ quan thực hiện quyền tư pháp là TAND. Mặt khác, cơ chế giám sát của Tòa án sẽ thực hiện theo hướng tập trung đầu mối, kết hợp bổ sung các quy định của pháp luật tố tụng theo hướng tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân, phù hợp xu hướng nền tư pháp tiến bộ.
Nhiều đại biểu quan tâm nội dung nêu tại Điểm c, Khoản 3, Điều 2 (dự thảo Luật) quy định Tòa án có thẩm quyền chủ trì phối hợp Viện Kiểm sát xác định việc xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ nếu xét thấy cần thiết. Theo đại biểu Phạm Hồng Phong (Hậu Giang), điều này phù hợp với nhiệm vụ xét xử thực hiện quyền tư pháp mà Hiến pháp năm 2013 đã giao cho Tòa án. Tuy nhiên để phù hợp với tinh thần Kết luận số 92 của Bộ Chính trị, cần nêu rõ hơn trách nhiệm của Viện Kiểm sát thực hiện yêu cầu của Tòa án. "Như vậy mới tạo điều kiện để Tòa án đưa ra phán quyết đúng pháp luật, tránh oan sai và bỏ lọt tội phạm, chủ động thực hiện nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân".
Để tăng cường hiệu lực của quyền tư pháp, một số đại biểu QH kiến nghị sửa đổi đoạn 2, Khoản 7, Điều 2, yêu cầu cơ quan có thẩm quyền phải có trách nhiệm thực hiện và trả lời cho Tòa án kết quả xử lý văn bản quy phạm pháp luật bị kiến nghị theo quy định của pháp luật. Đây là cơ sở để Tòa án giải quyết vụ án.
Đồng tình với quan điểm trên, đại biểu Nguyễn Trọng Trường (Bắc Ninh) đề nghị dự thảo Luật quy định theo hướng trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự "Tòa án phải kiểm soát, kiểm tra toàn bộ quá trình từ điều tra, truy tố, xét xử" để bảo đảm tính đúng đắn của toàn bộ quá trình tố tụng và tuyên bản án bảo đảm đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, bảo đảm công lý, quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng.
Cụ thể, như trường hợp áp dụng biện pháp ngăn chặn quyết định tạm giữ, tạm giam của cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát trái pháp luật, khi phát hiện trường hợp nào, Tòa án có quyền hủy bỏ việc áp dụng các biện pháp đó, có thể thay thế bằng các biện pháp khác theo luật định. Khi có khiếu nại của đương sự về quyết định khởi tố thì Tòa án phải xem xét tính hợp pháp, căn cứ của quyết định khởi tố đó ngay từ giai đoạn điều tra vụ án. Như vậy, việc quy định Tòa án có quyền kiểm soát hoạt động tư pháp theo hướng nêu trên là thể chế hóa nội dung Kết luận của Bộ Chính trị về việc xây dựng cơ chế kiểm soát chặt chẽ giữa các cơ quan trong hoạt động thực hiện các hoạt động tư pháp, đồng thời không trùng lặp với nhiệm vụ, quyền hạn kiểm soát hoạt động tư pháp của Viện Kiểm sát.
Thẩm phán: Vừa "hồng", vừa "chuyên"
Về phần mình, từ thực tiễn công tác, đại biểu Huỳnh Ngọc Ánh (TP Hồ Chí Minh) luận giải: Chiểu theo Hiến pháp năm 2013 và tinh thần Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị về cải cách tư pháp, hiện nay đông đảo nhân dân, các đại biểu QH đều yêu cầu tính độc lập của Thẩm phán ngày càng cao. Đại biểu cho rằng, để công tác xét xử ngày càng tốt thì nguyên tắc quan trọng nhất là "phải bảo đảm thực hiện nguyên tắc độc lập của Thẩm phán". Vì thế, Luật Tổ chức TAND (sửa đổi) cần xoay quanh nguyên tắc bảo đảm sự độc lập của Thẩm phán, lấy Thẩm phán làm trung tâm để thiết kế, xây dựng luật. Theo đại biểu Huỳnh Ngọc Ánh, "phải giống như trong Luật Tổ chức QH, đại biểu QH là trung tâm"; vì thế "đừng xem cán bộ của Tòa án giống như các công chức, viên chức khác của bộ máy Chính phủ".
Dự thảo Luật quy định tăng thời hạn bổ nhiệm Thẩm phán, riêng Thẩm phán TAND tối cao là ngạch thẩm phán đặc biệt, với những tiêu chuẩn, điều kiện cao. Để đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe, đại biểu Đặng Công Lý (Bình Định) và một số đại biểu khác nhấn mạnh: Người được bổ nhiệm Thẩm phán TAND tối cao phải trải qua một quá trình công tác lâu dài, "là người trải nghiệm từ công tác cơ sở, có năng lực thực tiễn và có uy tín được ghi nhận qua vài chục năm công tác". Do đó, nhiều đại biểu QH đồng tình việc bổ nhiệm Thẩm phán TAND tối cao là không kỳ hạn phù hợp với dự thảo trước đây.
Tuy nhiên, tiếp cận góc nhìn khác, đại biểu Huỳnh Nghĩa (TP Đà Nẵng) và một số đại biểu lại cho rằng, tổ chức Tòa án phải tuân thủ những quy định mang tính nguyên tắc của Luật Cán bộ, công chức; trong đó, nguyên tắc "khi bổ nhiệm công chức vào ngạch cao hơn, phải trải qua kỳ thi nâng ngạch, có tính cạnh tranh".
Tiếp thu ý kiến của đa số đại biểu QH quy định về ngạch Thẩm phán như thể hiện tại Điều 63 của dự thảo Luật, Ủy ban Thường vụ QH tán thành quy định trong dự thảo Luật có bốn ngạch Thẩm phán (gồm có Thẩm phán TAND tối cao, Thẩm phán cao cấp, Thẩm phán trung cấp và Thẩm phán sơ cấp). Như vậy, sẽ "bảo đảm phân hóa đội ngũ Thẩm phán một cách rõ ràng về tiêu chuẩn, trình độ chuyên môn, năng lực nghiệp vụ và kinh nghiệm công tác".
Theo chương trình làm việc của kỳ họp thứ tám, QH Khóa XIII, QH dự kiến biểu quyết thông qua Luật Tổ chức TAND (sửa đổi) vào trung tuần tháng 11.