Bộ luật tố tụng Hình sự: Luật sư trực ban, có khả thi?

Theo Liên đoàn Luật sư Việt Nam, mô hình luật sư trực ban được hiểu là một hình thức trợ giúp pháp lý “nóng” cho người vừa bị tạm giữ, tạm giam trên cơ sở tự nguyện và miễn phí. Các đoàn luật sư sẽ lập danh sách phân công luật sư đến các trại tạm giam, nhà tạm giữ trực sẵn. Luật sư được phân công có mặt tại các trại tạm giam, nhà tạm giữ sẽ ngay lập tức tham gia vụ án khi người bị tạm giữ, tạm giam có yêu cầu khi họ chưa kịp làm thủ tục mời luật sư chính thức. Luật sư trực ban có quyền có mặt tại chỗ để chứng kiến việc lấy lời khai ban đầu...

Giúp đỡ pháp lý ban đầu

Theo Liên đoàn Luật sư, chế định này nhằm trợ giúp ngay cho người bị tạm giữ, tạm giam trong hoàn cảnh họ chưa kịp yêu cầu người bào chữa từ trước. Tức luật sư trực ban không phải là người bào chữa mà chỉ là người giúp đỡ pháp lý ban đầu cho người bị tạm giữ, tạm giam trước khi họ có luật sư chính thức (thông qua con đường mời luật sư hoặc thuộc trường hợp cơ quan tố tụng phải chỉ định luật sư).

Việc luật sư trợ giúp pháp lý cho nghi can ngay từ lúc vừa bị tạm giữ,
tạm giam chưa thể áp dụng vào thực tiễn trong pháp luật tố tụng hình sự hiện nay. Ảnh: HTD-PLTPHCM

Theo Liên đoàn Luật sư, chế định này khắc phục một tồn tại lớn, một khoảng trống chưa đảm bảo quyền của công dân trong tố tụng hình sự hiện nay. Cụ thể, trong giai đoạn từ khi thực hiện lệnh bắt người đến khi làm các thủ tục nhờ luật sư chính thức sẽ phải mất một khoảng thời gian khá dài. Thực tế có những vụ án, có khi luật sư của bị can làm xong thủ tục tham gia vụ án thì hồ sơ đã được chuyển sang VKS hoặc tòa để chuẩn bị xét xử. Trong khi đó, chính ở khoảng thời gian nhạy cảm chưa có luật sư này, nhiều trường hợp bị bức cung, nhục hình, vi phạm tố tụng đã xảy ra, gây thiệt hại đến quyền lợi hợp pháp, chính đáng của người bị tạm giữ, tạm giam.

Khó khả thi?

Về mặt lý thuyết, đề xuất trên của Liên đoàn Luật sư rất tiến bộ khi đảm bảo được quyền trợ giúp pháp lý cho nghi can ngay từ lúc vừa bị tạm giữ, tạm giam. Tuy nhiên, trao đổi với Pháp Luật TP.HCM, nhiều chuyên gia trong đó có các luật sư lại nhận xét rằng chế định này khó khả thi trong điều kiện, hoàn cảnh của nước ta hiện nay.

Theo Thẩm phán Hoàng Văn Hải (Phó Chánh án TAND tỉnh Tây Ninh), đây là một đề xuất táo bạo nhưng chỉ có giá trị tham khảo chứ chưa thể áp dụng vào thực tiễn. Bởi pháp luật tố tụng hình sự hiện nay cho phép khi bị bắt, bị can hoặc người nhà được tự tìm luật sư tham gia vụ án nếu thấy cần thiết. Còn việc tư vấn pháp luật ở giai đoạn mới bị bắt thì luật không quy định vì lúc này hồ sơ điều tra chưa được công khai, vẫn còn là hồ sơ trinh sát. Như vậy, việc bị can hoặc người nhà bị can tự nguyện tìm luật sư là phù hợp pháp luật, còn mô hình luật sư “chờ sẵn để tư vấn, giúp đỡ” cho bị can chỉ là hình thức. Hơn nữa, ông Hải còn e ngại việc luật sư ngồi chờ sẵn mang dáng dấp của việc “quảng cáo dịch vụ”, tạo hình ảnh không khách quan lắm.

Kiểm sát viên Đỗ Thành Đạt (VKSND TP.HCM) phân tích thêm: Các nước theo hệ thống pháp luật Anh - Mỹ công nhận chế độ luật sư riêng nên khi bị cảnh sát bắt thì người dân có quyền yêu cầu luật sư của mình đến làm việc. Còn ở Việt Nam, mô hình này chưa phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành. Hơn nữa, pháp luật tố tụng hình sự đã quy định rõ khi cơ quan điều tra xét thấy một nghi can bị bắt có dấu hiệu phạm tội thì đều hỏi ý kiến nghi can là có cần luật sư hay không. Đây là trách nhiệm của cơ quan điều tra. Do đó, chỉ nên sửa quy định này theo hướng việc hỏi ý kiến người bị tạm giữ, tạm giam phải lập thành văn bản để tránh tình trạng điều tra viên “nói dối” nhằm từ chối luật sư.

Không ít luật sư cũng cho rằng đề xuất của Liên đoàn Luật sư khó khả thi. Luật sư Trần Hải Đức (Đoàn Luật sư TP.HCM) dẫn chứng: Anh A. bị công an bắt vì nghi buôn bán heroin, trong người có một gói chất bột màu trắng. Khi về trại tạm giam, giả sử có luật sư trực ban ở đó thì họ sẽ tư vấn gì cho anh A. khi chưa biết là anh có vi phạm pháp luật hay không. Bởi lẽ chất bột đó phải được kết luận là heroin thì mới có thể xử lý hình sự anh A. Ngoài ra, việc sắp lịch phân công luật sư trực ban sẽ rất khó thực hiện do mỗi người đều có công việc riêng. Hoặc nếu nghi can không muốn luật sư trực ban ngày đó mà đòi luật sư khác thì phải làm sao? Chưa kể, với tình hình cơ sở vật chất hiện nay của các trại tạm giam, nhà tạm giữ thì làm sao sắp xếp được văn phòng riêng cho luật sư ngồi đó trực?

Kiến nghị tháo gỡ vướng mắc đang tồn tại

Nhiều ý kiến cho rằng để đi vào thực chất, trước mắt giới luật sư nên tập trung kiến nghị tháo gỡ các vướng mắc đang tồn tại như đề nghị bỏ hẳn thủ tục cấp giấy chứng nhận người bào chữa. Hoặc nếu giữ thủ tục này thì luật cần quy định chế tài để buộc cơ quan tố tụng phải cấp giấy chứng nhận người bào chữa đúng thời hạn, đồng thời quy định chế tài với các hành vi khác cản trở quyền bào chữa của luật sư. Hay trong các vụ án có luật sư (theo yêu cầu hoặc theo chỉ định), cần quy định sau khi luật sư đã tham gia tố tụng thì các buổi lấy cung nghi can bắt buộc phải có luật sư chứng kiến. Nếu cơ quan tố tụng không thực hiện là vi phạm tố tụng nghiêm trọng và vụ án phải trả hồ sơ để khắc phục vi phạm…

Chế độ luật sư trực ban tại một số nước

Ở Nhật,từ những năm 90 của thế kỷ 20, Liên đoàn Luật sư Nhật Bản đã thực hiện mô hình luật sư trực ban để giúp đỡ pháp lý cho người bị tạm giam, tạm giữ miễn phí hoặc với chi phí thấp.

Luật sư trực ban ở Nhật có hai chế độ là chờ và sổ ghi tên. Chế độ chờ là lập sẵn bảng phân công trực ban mà luật sư tự nguyện tham gia, ngày nào ai trực thì chờ sẵn tại một căn phòng. Hễ có bị can bị bắt giữ, hoặc vợ hay người thân đến yêu cầu giúp đỡ pháp lý thì sau khi được liên đoàn chuyển yêu cầu, luật sư trực lập tức có thể gặp bị can. Chế độ sổ ghi tên là liên đoàn lập danh sách thành viên đã sắp xếp sẵn trong danh sách luật sư trực ban thành một quyển sổ riêng. Sổ này được đưa cho luật sư trực ban giữ để khi cần thì giúp đỡ bị can theo yêu cầu…

Ở Anh, mô hình luật sư trực ban của nước này bắt đầu từ năm 1984. Luật sư trực ban phải tự nguyện tham gia kế hoạch trực ban 24 giờ luân phiên theo danh sách. Bị can có thể được luật sư tư vấn pháp luật miễn phí tại Cục Cảnh sát và có quyền có mặt tại chỗ từ đầu đến cuối. Sau khi nhận được đơn xin giúp đỡ, luật sư trực ban tùy tình hình khác nhau có thể đến ngay Cục Cảnh sát để gặp mặt bị can hoặc thông qua điện thoại tư vấn pháp lý cho bị can, bị cáo. Tại Anh, riêng phần thù lao của luật sư trực ban thì do quỹ hỗ trợ pháp lý của chính phủ đài thọ…