Ban hành văn bản chậm, sai: Nhà nước phải bồi thường

Thế nào là “chính sách”?

Những góp ý này dựa trên cơ sở các phản hồi của doanh nghiệp, hiệp hội mà VCCI tiến hành tham vấn đối với dự thảo Luật.

Theo VCCI, so với Luật hiện hành, quy trình soạn thảo, ban hành văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) đã có sửa đổi căn bản. Dự thảo đã tách bạch quy trình xây dựng chính sách với quy trình soạn thảo luật, pháp lệnh, nghị định và nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, trong đó tập trung quy định về quy trình xây dựng chính sách, theo hướng chính sách được thông qua, phê duyệt trước, sau đó mới tiến hành soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật trên cơ sở các chính sách được thông qua.

Tuy nhiên, các quy định cụ thể tại Dự thảo lại không thể hiện rõ về quy trình trên. Đơn cử như dự thảo chưa xác định thế nào là “chính sách”, kéo theo một loạt nội dung liên quan không rõ ràng, ví dụ như nội dung chính của văn bản đề nghị chính sách thể hiện những nội dung gì, chi tiết đến đâu...

Do đó, để quy trình xây dựng VBQPPL rõ ràng và thể hiện được sự tách bạch của hai quy trình thông qua chính sách và soạn thảo văn bản, VCCI đề nghị Ban soạn thảo quy định rõ về quy trình xây dựng và thông qua chính sách, ít nhất ở những điểm: giải thích khái niệm “chính sách”; đưa ra các nguyên tắc khi đề nghị xây dựng chính sách… 

Lấy ý kiến của VCCI ở giai đoạn tiền dự thảo

Liên quan đến vai trò của tổ chức đại diện doanh nghiệp trong xây dựng và thi hành VBQPPL, so với quy định hiện hành, Dự thảo đã quy định trực tiếp về vai trò và sự tham gia của tổ chức đại diện cộng đồng doanh nghiệp là VCCI trong quá trình xây dựng và thi hành VBQPPL.

Theo đó, VCCI “chủ trì tổ chức lấy ý kiến đối với dự thảo VBQPPL có liên quan đến doanh nghiệp” (Điều 5). Quy định này cho thấy Ban soạn thảo đã đánh giá cao vai trò của tổ chức đại diện cho lợi ích chung cộng đồng doanh nghiệp, đồng thời buộc các cơ quan chủ trì soạn thảo có trách nghiệm hơn trong soạn thảo và ban hành chính sách, tránh tình trạng một số cơ quan soạn thảo chỉ tham vấn “sơ sài” một vài doanh nghiệp thân quen, được hưởng lợi từ chính sách.

Tuy nhiên, theo góp ý của VCCI, sự tham gia của đơn vị này trong các hoạt động trên lại chưa được quy định cụ thể trong Dự thảo, điều này sẽ gây khó khăn trong quá trình triển khai.

Cụ thể, trong các quy định về vai trò của tổ chức đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp trong giai đoạn xây dựng chính sách của luật, pháp lệnh, Dự thảo quy định “VCCI chủ trì tổ chức lấy ý kiến đối với dự thảo VBQPPL có liên quan đến doanh nghiệp” (khoản 3 Điều 5). Quy định này được hiểu VCCI sẽ tham gia tại thời điểm VBQPPL đã được soạn thảo, còn thời điểm trước đó, khi luật, pháp lệnh mới chỉ là chính sách được đề nghị thì vai trò đại diện này lại không thấy quy định.

Điều này dường như là chưa hợp lý, bởi giai đoạn lấy ý kiến cho các chính sách của luật, pháp lệnh rất quan trọng và có tính quyết định đến VBQPPL, còn dự thảo VBQPPL chỉ là hình thức cụ thể của các chính sách đã được thông qua.

Như vậy, nếu doanh nghiệp không có tiếng nói trong giai đoạn tiền dự thảo nghĩa là giai đoạn hoạch định chính sách ban đầu việc tham vấn sẽ gặp hạn chế khá lớn bởi các chính sách lớn đã được quyết định trước đó nên không thể thay đổi ở giai đoạn soạn thảo. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp không đồng tình với các chính sách trong luật, pháp lệnh nhưng lại không có cơ hội để “lên tiếng” vì ở giai đoạn văn bản đã được soạn thảo, việc tham gia có ý kiến cũng ít có ý nghĩa.

Do vậy, VCCI đề nghị Ban soạn thảo quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, đại biểu Quốc hội lập đề nghị xây dựng luật, pháp lệnh có trách nhiệm lấy ý kiến VCCI đối với các chính sách liên quan đến doanh nghiệp.

Cần sửa Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước

Ngoài những ý kiến góp ý về một số điểm cụ thể tại dự thảo Luật, VCCI còn nêu một số đề xuất mới, đặc biệt là đề nghị cần có quy định liên quan đến trách nhiệm bồi thường trong việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật.

Theo VCCI, trong quá trình tham vấn doanh nghiệp, hiệp hội, rất nhiều ý kiến cho rằng cần phải quy định trách nhiệm của các chủ thể ban hành VBQPPL theo hướng các chủ thể này phải chịu trách nhiệm trong trường hợp các VBQPPL ban hành chậm, ban hành trái pháp luật gây ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động quản lý Nhà nước, môi trường đầu tư, kinh doanh, quyền, lợi ích chính đáng của doanh nghiệp, người dân.

Ngoài ra, việc gắn trách nhiệm của các chủ thể ban hành VBQPPL sẽ nâng cao trách nhiệm của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trong việc soạn thảo văn bản, đồng thời tạo niềm tin cho người dân, doanh nghiệp vào hoạt động quản lý của Nhà nước.

VCCI đề nghị Ban soạn thảo cân nhắc, xem xét bổ sung quy định về trách nhiệm bồi thường của các cơ quan Nhà nước trong việc ban hành VBQPPL, đồng thời để triển khai hiệu quả quy định này, cần có kế hoạch sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Bởi lẽ, theo quy định tại Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009, Nhà nước sẽ bồi thường cho tổ chức, cá nhân bị thiệt hại do người thi hành công vụ gây ra trong các hoạt động: quản lý hành chính, tố tụng, thi hành án. Hoạt động xây dựng VBQPPL không phải là hoạt động quản lý hành chính, nếu Dự thảo quy định về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong trường hợp VBQPPL bị ban hành chậm gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức thì phải có kế hoạch sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước để đảm bảo có cơ sở pháp lý thực thi điều khoản này.

Ngoài ra, khi yêu cầu cơ quan Nhà nước có thẩm quyền bồi thường trong trường hợp ban hành chậm, ban hành văn bản trái pháp luật gây thiệt hại cho cá nhân, tổ chức, Ban soạn thảo cần đánh giá một cách thận trọng để đảm bảo tính khả thi của quy định, bởi đây là vấn đề khá phức tạp, ví dụ như chứng minh thiệt hại, chứng minh mối liên quan giữa thiệt hại với việc VBQPPL được ban hành, xác định lỗi của các cơ quan Nhà nước, xác định trách nhiệm của người thi hành công vụ trong việc ban hành văn bản trái pháp luật để xác định nghĩa vụ bồi hoàn…